Problem wiarygodności zeznań.
Kryteria wiarygodności zeznań świadków, ocena fałszywych zeznań. Przesłuchanie podejrzanych i rodzaje zadawanych pytań
Problem wiarygodności zeznań stanowi jedno z centralnych zagadnień psychologii kryminalistycznej, ponieważ dowody osobowe odgrywają kluczową rolę w procesie karnym, a jednocześnie są szczególnie podatne na zniekształcenia poznawcze i sytuacyjne. Wiarygodność zeznań nie jest cechą osoby jako takiej, lecz właściwością konkretnej relacji, ukształtowanej w określonych warunkach percepcyjnych, emocjonalnych i komunikacyjnych. Oznacza to, że ocena zeznań wymaga uwzględnienia zarówno mechanizmów psychicznych leżących u podstaw spostrzegania i pamięci, jak i kontekstu, w jakim dochodzi do składania relacji.
Z perspektywy psychologicznej podstawowym założeniem jest rekonstrukcyjny charakter pamięci. Człowiek nie przechowuje w pamięci wiernych zapisów zdarzeń, lecz fragmentaryczne ślady, które podczas przypominania są rekonstruowane przy użyciu schematów poznawczych, wnioskowania oraz informacji uzupełniających. Proces ten jest wrażliwy na sugestię, presję społeczną oraz oczekiwania otoczenia. W konsekwencji nawet osoba działająca w dobrej wierze może składać zeznania niezgodne z rzeczywistym przebiegiem zdarzeń, pozostając jednocześnie subiektywnie przekonaną o ich prawdziwości.
Kryteria wiarygodności zeznań świadków dzieli się najczęściej na treściowe, formalne oraz kontekstowe. Kryteria treściowe odnoszą się do samej zawartości relacji i jej zgodności z prawidłowościami funkcjonowania pamięci epizodycznej. Relacje oparte na autentycznych wspomnieniach charakteryzują się zwykle obecnością szczegółów peryferyjnych, elementów pozornie nieistotnych, spontanicznych korekt oraz niejednoznaczności w zakresie dokładnych wartości liczbowych czy czasowych. Pamięć naturalna zawiera bowiem luki i nieciągłości, które są normalnym efektem procesów poznawczych. Zeznania fałszywe, zwłaszcza konstruowane celowo, bywają natomiast nadmiernie uporządkowane, pozbawione niepewności i prezentowane w sposób zbyt spójny, co paradoksalnie może obniżać ich wiarygodność psychologiczną.
Kryteria formalne dotyczą sposobu wypowiedzi, struktury narracji oraz jej stabilności w czasie. W analizie bierze się pod uwagę wewnętrzną niesprzeczność relacji, logiczne powiązanie zdarzeń oraz adekwatność reakcji emocjonalnych do opisywanych treści. Należy jednak podkreślić, że brak emocji lub nadmierna emocjonalność nie mogą być automatycznie interpretowane jako wskaźniki nieszczerości, ponieważ reakcje emocjonalne są silnie zróżnicowane indywidualnie. Stabilność relacji w kolejnych przesłuchaniach również wymaga ostrożnej interpretacji, gdyż naturalne różnice w odtwarzaniu wspomnień nie muszą świadczyć o fałszu, lecz o rekonstrukcyjnym charakterze pamięci.
Kryteria kontekstowe obejmują warunki, w jakich doszło do obserwacji zdarzenia oraz do składania zeznań. Do kluczowych czynników należą czas trwania zdarzenia, odległość od obserwowanego obiektu, warunki oświetleniowe, obecność hałasu, a także stan psychofizyczny świadka. Zmęczenie, spożycie alkoholu, silny stres czy doświadczenie traumy mogą istotnie wpływać na dokładność percepcji i pamięci. Równie ważny jest kontekst przesłuchania, w tym sposób zadawania pytań, presja czasu oraz relacja z osobą prowadzącą czynność.
Ocena fałszywych zeznań wymaga rozróżnienia pomiędzy kilkoma zjawiskami. Kłamstwo intencjonalne polega na świadomym wprowadzeniu w błąd i jest motywowane chęcią osiągnięcia określonej korzyści lub uniknięcia odpowiedzialności. Konfabulacja natomiast ma charakter nieświadomy i polega na uzupełnianiu luk pamięciowych informacjami, które są zgodne z oczekiwaniami społecznymi lub schematami poznawczymi jednostki. Trzecim zjawiskiem są błędne przypomnienia, wynikające z interferencji informacji posteventowych, takich jak rozmowy z innymi świadkami, przekazy medialne czy sugestywne pytania. W praktyce procesowej rozróżnienie tych mechanizmów jest niezwykle istotne, ponieważ konfabulacja i błędne przypomnienia nie są przejawem złej woli, lecz naturalnych ograniczeń ludzkiej pamięci.
Szczególną uwagę w psychologii kryminalistycznej poświęca się przesłuchaniu podejrzanych, ponieważ jest to sytuacja obarczona wysokim ryzykiem uzyskania fałszywych przyznań. Badania wskazują, że intensywna presja, długotrwałe przesłuchania, zmęczenie, izolacja oraz sugestywne techniki mogą prowadzić do zjawiska zgodności wymuszonej, w której osoba przyznaje się do czynu, aby zakończyć nieprzyjemną sytuację. W skrajnych przypadkach może dojść do internalizacji, czyli przyjęcia cudzej wersji zdarzeń jako własnej, co ma szczególnie dramatyczne konsekwencje procesowe.
Rodzaje pytań zadawanych podczas przesłuchania mają fundamentalne znaczenie dla jakości uzyskiwanych informacji. Pytania otwarte sprzyjają spontanicznej narracji i umożliwiają ujawnienie struktury pamięci, natomiast pytania zamknięte ograniczają zakres odpowiedzi i mogą maskować brak wiedzy. Szczególnie niebezpieczne są pytania sugerujące i presupozycyjne, które zawierają założenia niepotwierdzone wcześniejszą relacją. Z perspektywy psychologicznej pytania takie mogą prowadzić do wprowadzania nowych treści do pamięci osoby przesłuchiwanej, co obniża wartość dowodową zeznań.
Współczesne standardy przesłuchania podejrzanych podkreślają znaczenie podejścia niedyrektywnego, opartego na budowaniu relacji i konfrontowaniu wypowiedzi z dowodami, a nie na wymuszaniu przyznań. Profesjonalne przesłuchanie powinno mieć charakter dochodzeniowy, a nie oskarżycielski, i służyć weryfikacji hipotez, a nie potwierdzaniu wcześniej przyjętych założeń. Szczególną rolę odgrywa dokumentowanie przebiegu przesłuchania, które zwiększa transparentność i umożliwia późniejszą ocenę poprawności procedury.
Problem wiarygodności zeznań ma również wymiar poznawczy po stronie osób oceniających dowody. Sędziowie, prokuratorzy i funkcjonariusze są narażeni na błędy atrybucji, efekt potwierdzenia oraz heurystyki dostępności, które mogą prowadzić do przeceniania spójnych i emocjonalnych relacji kosztem dowodów mniej sugestywnych, lecz bardziej obiektywnych. Z tego powodu ocena wiarygodności powinna opierać się na procedurach systematycznych, a nie na intuicji.
Podsumowując, wiarygodność zeznań jest kategorią złożoną, wymagającą wieloaspektowej analizy. Psychologia kryminalistyczna dostarcza narzędzi pozwalających rozumieć źródła zniekształceń oraz projektować procedury minimalizujące ryzyko błędów. W ujęciu akademickim kluczowe znaczenie ma odejście od myślenia zero-jedynkowego na rzecz probabilistycznej oceny dowodów osobowych, uwzględniającej zarówno ograniczenia ludzkiej pamięci, jak i wpływ kontekstu sytuacyjnego.