Typologia świadków i ich zeznań.
Formowanie się materiału zeznaniowego. Taktyka przesłuchania świadka. Przesłuchanie dziecka
Typologia świadków i ich zeznań stanowi jedno z kluczowych zagadnień psychologii kryminalistycznej, ponieważ umożliwia systematyczne ujmowanie zróżnicowania indywidualnego w zakresie percepcji zdarzeń, procesów pamięciowych oraz sposobów komunikowania treści przeżyć w warunkach formalnych postępowania karnego. Świadek przestępstwa nie jest pasywnym rejestratorem faktów, lecz aktywnym podmiotem poznawczym, którego relacja powstaje w wyniku złożonych procesów psychicznych, uwarunkowanych zarówno cechami jednostkowymi, jak i kontekstem sytuacyjnym oraz społecznym. Z tego względu typologia świadków nie pełni funkcji wartościującej, lecz analityczną i praktyczną, pozwalając na identyfikację potencjalnych źródeł zniekształceń materiału dowodowego oraz na dostosowanie taktyki przesłuchania do właściwości konkretnej osoby.
Jednym z podstawowych kryteriów klasyfikacyjnych jest relacja świadka do zdarzenia. Świadek bezpośredni, określany również jako naoczny, to osoba, która obserwowała zdarzenie własnymi zmysłami, znajdując się w jego bezpośrednim zasięgu. Jego relacja opiera się na osobistym doświadczeniu percepcyjnym, choć nie oznacza to automatycznie wysokiej trafności zeznań, ponieważ proces percepcji podlega selekcji i interpretacji. Odmienną kategorię stanowi świadek pośredni, który przekazuje informacje zasłyszane od innych osób. Tego rodzaju zeznania mają ograniczoną wartość dowodową, ponieważ są obarczone ryzykiem zniekształceń wynikających z transmisji informacji i rekonstrukcji cudzych relacji. Szczególnym przypadkiem jest świadek-uczestnik, który brał udział w zdarzeniu, nie będąc sprawcą, co wiąże się często z silnym zaangażowaniem emocjonalnym, konfliktem ról oraz potrzebą ochrony własnego wizerunku.
Istotnym kryterium typologicznym jest również stopień ekspozycji świadka na stres i zagrożenie. Osoby znajdujące się w centrum zdarzenia przestępczego, zwłaszcza związanego z przemocą, doświadczają silnego pobudzenia emocjonalnego, które wpływa na funkcjonowanie procesów poznawczych. Wysoki poziom stresu może prowadzić do zawężenia pola uwagi, określanego jako efekt tunelowy, w wyniku którego świadek koncentruje się na jednym elemencie sytuacji, ignorując pozostałe. Klasycznym przykładem jest skupienie uwagi na narzędziu użytym przez sprawcę kosztem zapamiętania jego cech fizycznych. Z kolei świadkowie obserwujący zdarzenie z większego dystansu mogą dysponować szerszym oglądem sytuacji, lecz jednocześnie mniejszą liczbą szczegółów i niższą intensywnością śladów pamięciowych.
Formowanie się materiału zeznaniowego jest procesem dynamicznym i wieloetapowym. Na etapie percepcji dochodzi do selektywnego odbioru bodźców, który zależy od mechanizmów uwagi, wcześniejszych doświadczeń, schematów poznawczych oraz oczekiwań jednostki. Człowiek nie rejestruje zdarzenia w sposób całościowy i obiektywny, lecz wybiórczy, koncentrując się na bodźcach uznanych za istotne. Następnie informacje te są kodowane w pamięci, gdzie podlegają procesom konsolidacji i rekonstrukcji. Pamięć zdarzeń ma charakter rekonstrukcyjny, co oznacza, że przypominanie nie polega na odtworzeniu niezmienionego zapisu, lecz na ponownym konstruowaniu relacji z fragmentarycznych śladów pamięciowych, schematów i wnioskowań.
Na kształt materiału zeznaniowego istotny wpływ mają informacje posteventowe, czyli wszelkie dane, z którymi świadek styka się po zdarzeniu. Rozmowy z innymi osobami, relacje medialne, sugestywne pytania czy komentarze funkcjonariuszy mogą prowadzić do włączania nowych treści do pierwotnego wspomnienia. Zjawisko to jest szczególnie niebezpieczne w kontekście postępowania karnego, ponieważ świadek może być subiektywnie przekonany o prawdziwości relacji zawierającej elementy zapożyczone lub zrekonstruowane. Z tego powodu kluczowe znaczenie ma szybkie zabezpieczenie pierwszej relacji oraz ograniczenie wpływu czynników zewnętrznych.
Taktyka przesłuchania świadka powinna opierać się na wiedzy z zakresu psychologii poznawczej i komunikacji interpersonalnej. Podstawową zasadą jest umożliwienie swobodnej wypowiedzi, bez przerywania, oceniania i sugerowania odpowiedzi. Swobodna narracja pozwala ujawnić naturalną strukturę pamięci oraz ogranicza ryzyko konfabulacji wywołanych presją pytaniami. Dopiero po zakończeniu tej fazy zasadne jest zadawanie pytań uzupełniających, które powinny być formułowane w sposób jasny, prosty i neutralny. Szczególnie istotne jest unikanie pytań sugerujących oraz presupozycyjnych, które mogą prowadzić do zniekształcenia relacji.
Współczesnym standardem w pracy ze świadkami jest wywiad poznawczy, który wykorzystuje techniki zwiększające dostęp do śladów pamięciowych bez naruszania ich treści. Do technik tych należy przywracanie kontekstu zdarzenia, polegające na mentalnym odtworzeniu miejsca, czasu i towarzyszących emocji, zmiana kolejności opowiadania oraz zachęcanie do przypominania sobie szczegółów peryferyjnych. Badania wskazują, że metody te pozwalają zwiększyć ilość informacji trafnych bez jednoczesnego wzrostu liczby błędów.
Szczególnym obszarem wymagającym odrębnych procedur jest przesłuchanie dziecka. Dzieci różnią się od dorosłych zarówno pod względem rozwoju poznawczego, jak i kompetencji językowych oraz zdolności metapoznawczych. Charakteryzują się one większą podatnością na sugestię, trudnościami w rozróżnianiu własnych wspomnień od informacji zasłyszanych oraz silną potrzebą aprobaty dorosłych. W praktyce oznacza to, że dziecko może udzielać odpowiedzi zgodnych z oczekiwaniami przesłuchującego, nawet jeśli nie są one oparte na rzeczywistym doświadczeniu.
Przesłuchanie dziecka powinno odbywać się w warunkach minimalizujących stres i poczucie zagrożenia. Niezbędne jest stosowanie prostego, zrozumiałego języka, unikanie pytań zamkniętych i sugerujących oraz zapewnienie dziecku poczucia bezpieczeństwa. Istotne jest również poinformowanie dziecka, że ma prawo nie wiedzieć lub nie pamiętać oraz że może poprawiać osobę prowadzącą przesłuchanie. Ograniczenie liczby przesłuchań ma kluczowe znaczenie dla zapobiegania wtórnej wiktymizacji oraz zniekształceniom pamięciowym wynikającym z powtarzania relacji.
Typologia świadków i analiza procesu formowania się materiału zeznaniowego mają fundamentalne znaczenie dla praktyki wymiaru sprawiedliwości. Pozwalają one zrozumieć, że rozbieżności w zeznaniach nie muszą wynikać ze złej woli, lecz często są konsekwencją naturalnych ograniczeń poznawczych człowieka. W ujęciu akademickim świadek traktowany jest jako źródło informacji o określonym potencjale i ograniczeniach, a zadaniem organów procesowych jest stworzenie takich warunków, które umożliwią możliwie najwierniejsze odtworzenie przeżytego zdarzenia.