Charakterystyka i cele przesłuchania

Przesłuchanie świadka jest jedną z kluczowych czynności dowodowych w procesie karnym. W odróżnieniu od działań technicznych (np. zabezpieczanie śladów), ma ono fundamentalny charakter psychologiczno-komunikacyjny. Jego skuteczność zależy od relacji między przesłuchującym a świadkiem, zaufania, atmosfery oraz sposobu formułowania pytań.

Celem nadrzędnym jest uzyskanie pełnej, rzetelnej i zgodnej z rzeczywistością relacji o zdarzeniu. Nie jest to mechaniczne wydobywanie danych, lecz proces tworzenia warunków, w których świadek może swobodnie przekazać zapamiętane fakty.

Z tego względu, taktyka przesłuchania musi łączyć znajomość prawa z wiedzą psychologiczną dotyczącą funkcjonowania pamięci, emocji, motywacji i komunikacji.

Funkcje przesłuchania

Przesłuchanie pełni w procesie karnym cztery zasadnicze funkcje:

Funkcja poznawcza: Ustalenie faktów, przebiegu zdarzenia, uczestników i ich motywów.
Funkcja kontrolna: Weryfikacja wiarygodności innych zebranych dowodów; umożliwienie konfrontacji.
Funkcja psychologiczna: Uzyskanie wglądu w emocje i postawy uczestników zdarzenia.
Funkcja taktyczna: Stworzenie podstaw do dalszych działań śledczych (np. poszukiwania sprawcy).

Przesłuchanie nie jest zbiorem pytań i odpowiedzi, lecz dialogiem o charakterze poznawczym, wymagającym od przesłuchującego równowagi między empatią a obiektywizmem.

Kluczowe zasady prowadzenia przesłuchania

Psychologia sądowa i kryminalistyka wypracowały fundamentalne zasady gwarantujące poprawność i wiarygodność zeznań:

Zasada poszanowania godności świadka:
Świadek nie może być traktowany jak podejrzany. Przesłuchanie musi przebiegać w atmosferze szacunku i bezpieczeństwa.
Niedopuszczalne są: ostry ton, ironia, agresywne gesty czy presja.
Naruszenie tej zasady może prowadzić do zablokowania emocjonalnego świadka lub wywołania reakcji oporu(braku chęci współpracy).
Zasada swobodnej relacji:
Świadek musi mieć możliwość swobodnego opowiedzenia o zdarzeniu własnymi słowami, zanim przesłuchujący zada pytania szczegółowe.
W tej fazie nie wolno przerywać, oceniać ani komentować.
Swobodna relacja aktywizuje pamięć i ujawnia naturalną strukturę wspomnień.
Zasada unikania sugestii:
Zadawanie pytań sugerujących odpowiedź jest najczęstszą przyczyną deformacji zeznań.
Pytania nie mogą zawierać przypuszczeń ani elementów naprowadzających.
Przykład błędny: "Czy widział pan, jak sprawca miał nóż w ręku?"
Przykład poprawny: "Co pan zauważył w rękach sprawcy?"
Zasada aktywnego słuchania:
Przesłuchujący musi okazywać zainteresowanie, stosować parafrazę, potakiwać i zachęcać do kontynuacji ("Rozumiem", "Proszę mówić dalej", "Czy może pan to doprecyzować?").
Buduje to zaufanie i gotowość do współpracy.
Zasada indywidualizacji:
Każdy świadek wymaga odmiennego podejścia. Nie wolno działać szablonowo.
Należy dostosować dynamikę rozmowy, język i poziom szczegółowości do świadka (np. inaczej rozmawia się z osobą wykształconą, inaczej z seniorem, inaczej z dzieckiem).

Etapy przesłuchania świadka

Logiczna kolejność etapów gwarantuje skuteczność i minimalizuje ryzyko błędów:

Etap przygotowania:
Zebranie informacji o sprawie i świadku (wiek, zawód, relacje z uczestnikami, ewentualna motywacja).
Przygotowanie miejsca: spokojne, ciche, bez dostępu osób postronnych, sprzyjające koncentracji i poczuciu bezpieczeństwa.
Etap wstępny (nawiązanie kontaktu):
Budowanie atmosfery zaufania.
Przedstawienie się, wyjaśnienie celu spotkania, przebiegu czynności oraz poinformowanie o prawach i obowiązkach.
Zaleca się rozpoczęcie od tematów neutralnych (np. pogoda, czas oczekiwania), aby zmniejszyć napięcie związane z sytuacją przesłuchania.
Etap relacji swobodnej:
Zachęcenie świadka do samodzielnego opowiedzenia wszystkiego, co pamięta.
Przesłuchujący nie przerywa, nie poprawia i nie komentuje.
Etap ten ma ogromne znaczenie poznawcze: ujawnia kolejność wspomnień, emocje, używane słownictwo (co jest kluczowe dla późniejszej oceny wiarygodności).
Etap pytań szczegółowych:
Następuje po zakończeniu swobodnej relacji. Służy uzupełnieniu informacji.
Pytania muszą być:
- Jasne: Zrozumiałe, bez terminologii specjalistycznej.
- Konkretne: Odnoszące się do jednego elementu zdarzenia.
- Niesugerujące: Dające świadkowi naturalność co do treści odpowiedzi.
- Niezbyt liczne: Zbyt duża ich liczba obniża koncentrację i wywołuje znużenie.
Etap podsumowania (zakończenia):
Warto poprosić świadka o krótkie streszczenie jego relacji lub wskazanie, co uważa za najważniejsze.
Sprawdza to spójność wypowiedzi i daje świadkowi poczucie kontroli nad przebiegiem rozmowy.

Techniki przesłuchań

Wywiad poznawczy (Cognitive Interview)

Jest to naukowo opracowana technika oparta na zasadach psychologii poznawczej. Składa się z czterech głównych faz i (według badań) pozwala zwiększyć liczbę poprawnych informacji nawet o 35% w porównaniu do tradycyjnego przesłuchania.

Odtworzenie kontekstu: Prośba o przypomnienie sobie miejsca, zapachów, dźwięków, a także emocji towarzyszących zdarzeniu.
Swobodna relacja: Świadek opowiada wszystko, co pamięta, bez przerywania.
Zmiana perspektywy: Prośba o opisanie zdarzenia z perspektywy innej osoby obecnej na miejscu.
Odtwarzanie w odwrotnej kolejności: Prośba o opowiedzenie wydarzeń od końca do początku (aktywizuje to inne obszary pamięci).

Metoda narracyjna

Polega na traktowaniu przesłuchania jak rozmowy, a nie konfrontacji. Przesłuchujący przyjmuje rolę słuchacza, który pomaga świadkowi uporządkować wspomnienia. Metoda ta jest szczególnie skuteczna wobec osób nieśmiałych lub z niskim zaufaniem do instytucji.

Analiza komunikacji niewerbalnej

Gesty, mimika, ton głosu, postawa ciała czy kontakt wzrokowy dostarczają informacji o stanie emocjonalnym świadka.

Ostrożność: Interpretacja musi być bardzo ostrożna. Unikanie kontaktu wzrokowego nie musi oznaczać kłamstwa; może być objawem wstydu, lęku lub wynikać z norm kulturowych.
Wiarygodność: Bardziej wiarygodne są nagłe zmiany w zachowaniu (np. zmiana tonu głosu przy konkretnym pytaniu, pojawienie się tików nerwowych) niż pojedyncze, izolowane gesty.

Czynniki wpływające na efektywność przesłuchania

Kompetencje przesłuchującego: Umiejętności komunikacyjne, doświadczenie zawodowe, zdolność do empatii.
Atmosfera i warunki: Zapewnienie poczucia bezpieczeństwa.
Czas: Okres, jaki upłynął od zdarzenia do przesłuchania (im krótszy, tym lepiej).
Charakter przestępstwa: Różne zdarzenia (np. kradzież vs. przestępstwo seksualne) wywołują inne emocje i poziom stresu.
Czas trwania:
Zaleca się, by przesłuchanie trwało nie dłużej niż 90 minut bez przerwy (dorośli) i nie więcej niż 45 minut(dzieci).
Zmęczenie powoduje spadek koncentracji, wzrost podatności na sugestie i zanik percepcji wspomnień.

Specyfika przesłuchania małoletnich świadków (dzieci)

Jest to jedna z najtrudniejszych czynności procesowych. Dziecko różni się od dorosłego nie tylko poziomem intelektualnym, ale przede wszystkim sposobem postrzegania i zapamiętywania.

Wspomnienia dziecka są często fragmentaryczne i obrazowe. Dziecko może pamiętać kolory, zapachy czy dźwięki, ale mieć trudność z chronologią czy analizą przyczynowo-skutkową.

Zasady przesłuchania dziecka

Zasada jednorazowości: Dziecko co do zasady powinno być przesłuchiwane tylko raz, aby uniknąć ponownej traumatyzacji (wtórnej wiktymizacji). Wyjątkiem są nowe, istotne okoliczności.
Zasada obecności psychologa: Przesłuchanie musi odbywać się w obecności biegłego psychologa dziecięcego, który czuwa nad przebiegiem rozmowy i stanem dziecka.
Zasada przyjaznych warunków: Odbywa się w tzw. "niebieskim pokoju" – specjalnym pomieszczeniu (często z lustrem weneckim), które ma przyjazną aranżację i zapewnia dziecku poczucie bezpieczeństwa.
Zasada języka dostosowanego do wieku: Pytania muszą być proste, bez negacji i pojęć abstrakcyjnych. Np. zamiast "O której godzinie to się stało?" (dziecko może nie znać zegarka), pyta się "Czy to było w dzień, czy w nocy?".
Zasada neutralności emocjonalnej: Przesłuchujący nie okazuje emocji, nie nagradza ani nie karze dziecka za odpowiedzi, aby nie zniekształcać jego dalszych wypowiedzi.

Etapy przesłuchania dziecka

Faza wstępna: Budowanie kontaktu i zaufania poprzez rozmowę na tematy neutralne (szkoła, zabawki, ulubiona gra).
Faza informacyjna: Wyjaśnienie celu rozmowy w zrozumiały sposób (np. "Chciałbym się dowiedzieć, co się stało, żeby móc Ci pomóc").
Faza swobodnej relacji: Dziecko opowiada, co pamięta. Można używać pomocy, np. prosić o narysowanie sytuacji lub używać lalek do demonstracji.
Faza doprecyzowania: Zadawanie otwartych pytań pomocniczych.
Faza zakończenia: Podziękowanie i zapewnienie dziecku poczucia bezpieczeństwa przy opuszczaniu pomieszczenia.

Charakterystyczne zjawiska psychologiczne u dzieci

Sugestywność: Dzieci są bardzo podatne na wpływ dorosłych, zwłaszcza autorytetów (np. rodziców). Należy weryfikować, czy wypowiedzi dziecka są samodzielne.
Konfabulacja: Nieświadome dopowiadanie szczegółów lub wypełnianie luk pamięciowych treściami, które nie miały miejsca (czasami irracjonalnymi).
Chęć zadowolenia dorosłych: Dziecko często mówi to, czego (w jego mniemaniu) oczekują dorośli (np. może ukrywać przemoc domową, by zadowolić rodziców).
Trudności językowe: Ograniczone słownictwo utrudnia precyzyjne opisanie zdarzeń.

Rola psychologa w przesłuchaniu dziecka

Psycholog nie jest tylko biernym obserwatorem:

Czuwa nad stanem emocjonalnym dziecka.
Pomaga formułować pytania w sposób dostosowany do wieku.
Interpretuje zachowania niewerbalne (np. czy dziecko jest nerwowe z powodu stresu, czy np. ma ADHD).
Może przerwać przesłuchanie, jeśli zauważy oznaki nadmiernego stresu.
Uczestniczy w ocenie wiarygodności psychologicznej zeznań.

Aspekty prawne i etyczne

Zgodnie z Konwencją o Prawach Dziecka i polskim Kodeksem Postępowania Karnego, przesłuchanie musi odbywać się z poszanowaniem praw i godności świadka.

Niedopuszczalne są jakiekolwiek formy presji psychicznej, manipulacji, szantażu emocjonalnego, nacisku czy tortur.
Naruszenie tych zasad (np. wymuszenie zeznań) może prowadzić do dyskwalifikacji dowodu przez sąd.
Priorytetem, zwłaszcza w przypadku dzieci, jest ochrona ich dobrostanu i zapobieganie wtórnej wiktymizacji(ponownemu przeżywaniu traumy w wyniku błędów proceduralnych).

Wnioski i podsumowanie

Przesłuchanie to proces psychologiczny, a nie tylko czynność prawna. Świadek jest człowiekiem z emocjami i lękami, a jego pamięć ulega naturalnym deformacjom pod wpływem stresu.
Zadaniem przesłuchującego jest stworzenie bezpiecznej przestrzeni poznawczej, w której odtwarzanie wspomnień będzie wierne i wolne od sugestii czy lęku.
Profesjonalny przesłuchujący łączy role prawnika, psychologa i mediatora.
Taktyka przesłuchania powinna opierać się na trzech filarach:
Respekt dla człowieka (poszanowanie godności).
Rzetelność poznawcza (stosowanie technik opartych na wiedzy o pamięci).
Profesjonalizm etyczny (przestrzeganie zasad).
Ostatecznym celem jest osiągnięcie prawdy materialnej przy jednoczesnym poszanowaniu godności i bezpieczeństwa świadka.

cwiczenia #psych_krym #psych_krym_c #sem03 #psychologia