1. Perspektywa neoewolucyjna zachowań antyspołecznych
Główne założenia
Zachowania antyspołeczne są wynikiem złożonych interakcji między genami a środowiskiem społecznym oraz adaptacyjnych strategii, które w przeszłości mogły zwiększać szanse na przetrwanie i reprodukcję.
Adaptacyjność zachowań antyspołecznych
- W niektórych warunkach ewolucyjnych zachowania jak agresja czy oszustwo mogły być korzystne dla przetrwania
- Osoby wykazujące takie zachowania miały większe szanse na:
- Zdobycie zasobów
- Znalezienie partnerów
- Reprodukcję
Strategie życiowe
Strategie krótkoterminowe:
- Priorytet: szybka reprodukcja
- Mniejsza inwestycja w potomstwo
Strategie długoterminowe:
- Skupienie na stabilności
- Większa inwestycja w mniejszą liczbę potomków
Selekcja grupowa
- Grupy składające się z osób współpracujących miały większe szanse na przetrwanie
- W obrębie grup kooperujących zawsze pojawiają się "pasażerowie na gapę"
- Systemy oparte na solidaryzmie społecznym są narażone na nadużycia
2. Modulacja zachowań i wpływ środowiska
Mechanizmy ewolucyjne
- Faworyzowanie krewnych - agresja tłumiona wobec rodziny i sojuszników
- Wymiana korzyści na zasadzie wzajemności
- Zdolność do modulowania zachowań zależnie od kontekstu społecznego
Epigenetyka
Zmiany ekspresji genów wywołane przez środowisko, nawet w okresie życia płodowego, mogą wpływać na występowanie zachowań antyspołecznych.
- Stresujące, niestabilne środowisko może aktywować geny związane z agresją
- Środowisko rozwoju od poczęcia ma kluczowe znaczenie
Struktury hierarchiczne
- W niedemokratycznych strukturach zachowania antyspołeczne mogą służyć do wywalczenia wyższej pozycji społecznej
- Status quo prospołeczne jest tylko dla tych na górze piramidy społecznej
3. Teoria frustracji-agresji
Definicja
Teoria sformułowana przez badaczy z Uniwersytetu Yale (1939) - agresja jest bezpośrednim wynikiem frustracji, czyli stanu powstającego gdy osiągnięcie celu zostaje zablokowane.
Kluczowe mechanizmy
- Frustracja jako prekursor agresji
- Agresja może przyjmować różne formy:
- Otwarte działania (przemoc fizyczna)
- Subtelne formy (złośliwość, pasywna agresja)
Przeniesienie agresji
Jeśli bezpośrednia agresja wobec źródła frustracji nie jest możliwa, może zostać przeniesiona na bardziej dostępny cel (najczęściej rodzina).
Czynniki wzmacniające
- Wcześniejsze doświadczenia agresywne
- Obecność bodźców agresywnych w środowisku
- Społeczna akceptacja agresji
Uczenie się agresji
- Agresywne reakcje są wynikiem uczenia społecznego
- Osoby obserwujące skuteczność agresji są skłonne do naśladownictwa
- Rola zmiennych pośredniczących: postrzeganie intencji innych, osobowość, kontrola impulsów
4. Społeczna teoria uczenia się (Bandura)
Główne założenia
Osoby uczą się zachowań antyspołecznych poprzez obserwację i naśladownictwo zachowań innych (rówieśnicy, rodzice, media, influencerzy).
Mechanizmy uczenia
- Wzmocnienie zachowania - nagradzane zachowania są częściej powtarzane
- Zachowania antyspołeczne nagradzane poprzez:
- Zdobycie wyższego statusu społecznego
- Uzyskanie władzy
- Uniknięcie kary
Rola środowiska
Środowiska sprzyjające rozwojowi zachowań antyspołecznych:
- Patologiczne warunki domowe
- Ubóstwo
- Trudne warunki socjalizacji
Uczenie pośrednie
- Obserwacja konsekwencji zachowań innych
- Jeśli zachowania antyspołeczne nie niosą negatywnych konsekwencji, sprzyja to naśladownictwu
Samoregulacja
- Ludzie nie są biernymi odbiorcami informacji
- Samoregulacja może być osłabiona gdy osoba uzna zachowania antyspołeczne za akceptowalne
5. Osobowość antyspołeczna
Definicja
Zaburzenie osobowości charakteryzujące się wzorcem lekceważenia i naruszania praw innych osób.
Kluczowe cechy
- Brak empatii - trudności z rozpoznawaniem uczuć innych
- Impulsywność - brak planowania, niewyważone decyzje
- Brak wyrzutów sumienia - brak żalu po wyrządzeniu krzywdy
- Naruszanie norm społecznych - łamanie praw innych osób
- Agresja i wrogość - zachowania agresywne werbalne i fizyczne
- Manipulacja i oszustwo - wykorzystywanie innych dla korzyści
- Oporność na kary - brak zmiany zachowania mimo negatywnych konsekwencji
- Problemy z substancjami psychoaktywnymi - częste nadużywanie
6. Przemoc jako forma zachowań antyspołecznych
Definicja
Przemoc to stosowanie siły fizycznej lub psychologicznej w celu wyrządzenia szkody innym, często jako narzędzie kontroli lub wpływu.
Konteksty uzasadniające przemoc
- Obrona własna - ochrona siebie lub bliskich przed zagrożeniem
- Obrona terytorium - ochrona majątku, zasobów (np. działania Ukraińców)
- Przemoc wynikająca z frustracji - reakcja na niemożność osiągnięcia celów
- Przemoc symboliczna/rytualna - część tradycji kulturowych
- Narzędzie dyscypliny - coraz bardziej kwestionowane podejście
- Środek odwetu - prowadzi do eskalacji konfliktów
- Konsekwencja zaburzeń psychologicznych - wpływ na kontrolę impulsów
- Wpływy kulturowe - kultura honoru, obrona reputacji
Rodzaje przemocy
- Przemoc symboliczna - naruszanie tożsamości, godności, wartości
- Przemoc rytualna - akty o symbolicznym znaczeniu w praktykach kulturowych
7. Teorie wrogości międzygrupowej
A. Teorie dyspozycyjne
Teoria osobowości autorytarnej (Adorno)
Kluczowe cechy autorytarne:
- Konformizm
- Sztywność myślenia
- Agresja wobec osób odbiegających od norm
Teoria orientacji na dominację społeczną (SDO)
- Dążenie do utrzymania hierarchii społecznej
- Dominacja nad innymi grupami
- Skłonność do uprzedzeń międzygrupowych
B. Teorie sytuacyjne
Teoria rzeczywistego konfliktu interesów
Konflikty między grupami wynikają z rzeczywistego konfliktu interesów i rywalizacji o ograniczone zasoby.
Eksperyment Połowy Muzy (Szerif, lata 50.)
Metodologia:
- Uczestnicy: 11-letni chłopcy, dobrze przystosowani społecznie
- Podział na dwie grupy: "Orły" i "Węże"
- Wprowadzenie konkurencji o nagrody
Wyniki:
- Konkurencja doprowadziła do wzrostu napięć i wrogości
- Wprowadzenie celów nadrzędnych (wspólne zadania) zmniejszyło konflikty
- Przykłady celów nadrzędnych: naprawa wodociągu, wciągnięcie ciężarówki z jedzeniem
Wnioski:
- Antagonizm międzygrupowy może być szybko wywołany przez konkurencję
- Współpraca wdążeniu do wspólnych celów skutecznie łagodzi konflikty
- Znaczenie dla polityki integracyjnej (asymilacja imigrantów)
Teoria społecznej tożsamości (Tajfel, Turner)
- Kategoryzacja "my vs. oni"
- Faworyzowanie własnej grupy
- Potencjalna wrogość wobec grup zewnętrznych
- Stereotypy intensyfikują konflikty międzygrupowe
Podejście interakcyjne
Ani czynniki dyspozycyjne, ani sytuacyjne same w sobie nie wystarczają - kluczowa jest interakcja między cechami osobowości a kontekstem społecznym.
8. Percepcja, afekt i zachowania wobec obcych grup
Percepcja
- Selekcja percepcyjna - zwracanie uwagi tylko na informacje potwierdzające przekonania
- Ignorowanie informacji podważających stereotypy
- Potwierdzenie hipotezy - tendencja do szukania potwierdzeń własnych przekonań
Afekt
- Negatywne emocje wobec grup zewnętrznych
- Źródła: strach, zazdrość, niepewność, propaganda medialna
- Uprzedzenia jako forma negatywnego afektu bez logicznej podstawy
Zachowania
Rezultat percepcji i afektu:
- Unikanie kontaktu
- Agresja werbalna i fizyczna
- Dyskryminacja - niesprawiedliwe traktowanie ze względu na przynależność grupową
Stereotypy
Uproszczone przekonania o członkach grupy - mogą być pozytywne lub negatywne.
Mechanizmy działania:
- Wprowadzają oczekiwania określonych zachowań
- Wpływają na percepcję, afekt i zachowania
- Opierają się na przynależności do kategorii społecznych (rasa, narodowość, wiek, zawód)
Przykład: Stereotyp "Azjaci są bardzo inteligentni" może prowadzić do:
- Afektu: podziw/zazdrość
- Zachowań: traktowanie z szacunkiem lub rywalizacja
- Zaskoczenia gdy osoba wybiera karierę artystyczną zamiast naukowej
Uprzedzenia i dyskryminacja
Uprzedzenia - negatywne postawy manifestujące się przez lęk, wstręt, wrogość; często irracjonalne i nieoparte na doświadczeniu
Dyskryminacja - działania wynikające z uprzedzeń prowadzące do różnego traktowania na podstawie przynależności grupowej (poziom osobisty, instytucjonalny, strukturalny)